W listopadzie 1918 roku państwo polskie odrodziło się po 123 latach niewoli. Kilka pokoleń Polaków walczyło, cierpiało, pracowało, marzyło i modliło się dla osiągnięcia takiego stanu rzeczy – ale odrodzenie nie nastąpiłoby bez korzystnego splotu okoliczności zewnętrznych.

W 1918 roku zaistniała wreszcie szczęśliwa konfiguracja polityczna, kiedy to trzy mocarstwa rozbiorowe, grabarze I Rzeczypospolitej – Prusy, Austria i Rosja – w wyniku I wojny światowej ulegli osłabieniu i ponieśli klęskę. Wykorzystanie tej sytuacji dla odzyskania niepodległości stało się możliwe dzięki wcześniejszej wieloletniej pracy organizacyjnej, szkoleniowej i patriotycznej pokolenia Polaków, ukształtowanego przez organiczników i pozytywistów postyczniowych – i natchnionego duchem poetów i artystów Młodej Polski. Postacie takie jak Józef Piłsudski, Ignacy Jan Paderewski, Roman Dmowski i organizacje takie jak Związek Walki Czynnej, Legiony Polskie, Polska Organizacja Wojskowa, Korpusy Wschodnie, Armia Polska we Francji, Naczelny Komitet Narodowy czy Narodowa Demokracja jednoczyły Polaków i przygotowywały do czynnego udziału w odzyskaniu niepodległości. Wyjątkową rolę pełnił w tym czasie Józef Piłsudski, charyzmatyczny przywódca i przenikliwy polityk, który w tych trudnych latach, w skrajnie niesprzyjających warunkach zewnętrznych i wewnętrznych, potrafił zjednoczyć dążenia Polaków do zbudowania suwerennego państwa.

Administracja państw zaborczych (Austrii i Prus) mimo rozprzężenia i organizacyjnego zamieszania wynikającego z przegranej wojny nie oddawała władzy dobrowolnie, trzeba było ją przejmować aktywnym działaniem, a często siłą. Terytorium tworzonego państwa i jego granice na wszystkich kierunkach trzeba było „wyrąbywać szablą i utrwalać karabinem”. Na południu trwał spór z Czechami o Śląsk Cieszyński, na zachodzie spory z Niemcami o Pomorze, wybuchło powstanie w Wielkopolsce i trzy kolejne powstania na Śląsku, na wschodzie toczono wojnę z Ukraińcami o Lwów i Galicję Wschodnią, na północnym wschodzie nabrzmiewał spór z Litwinami o Wilno, a na Białorusi od lutego 1919 roku rozpoczęły się starcia z bolszewikami

ilustracje: Narodowe Archiwum Cyfrowe